नरहर कुरुंदकर यांच्या लेखणीतून साकारलेला “धार आणि काठ” हा ग्रंथ म्हणजे त्यांच्या चिंतनशील विचारांचे एक उत्तुंग शिखर. जीवनातील विविध पैलूंचे विश्लेषण करताना, कुरुंदकर विचारांची धारदार प्रखरता आणि त्याचवेळी नैतिकतेच्या सीमेचे, म्हणजेच ‘काठाचे’ भान कसे ठेवावे, याचा खोलवर वेध घेतात. हे पुस्तक वाचकांना केवळ बौद्धिक आव्हान देत नाही, तर त्यांना स्वतःच्या धारणांवर नव्याने विचार करण्यास प्रवृत्त करते.
या ग्रंथात कुरुंदकरांनी साहित्य, संस्कृती, समाज आणि राजकारण यांसारख्या अनेक क्षेत्रांतील समस्यांवर मौलिक चिंतन केले आहे. कोणत्याही विषयावर मत मांडताना, ते केवळ वरवरचे भाष्य करत नाहीत, तर त्या विषयाच्या मुळाशी जाऊन, त्याची चिरफाड करून सत्य बाहेर काढण्याचा प्रयत्न करतात. त्यांचे विश्लेषण तर्कशुद्ध आणि निर्भीड असते, जे वाचकांना अनेकदा अंतर्मुख करते.
“धार आणि काठ” हे पुस्तक कुरुंदकरांची व्यापक अभ्यासू वृत्ती आणि त्यांची नैतिक जाणीव स्पष्ट करते. ते केवळ विचार मांडत नाहीत, तर त्या विचारांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक परिणाम काय होतात, याचीही ते तपासणी करतात. त्यांच्या मते, कोणताही विचार कितीही प्रखर असला तरी, त्याने समाजमनाच्या ‘काठांना’ धक्का लागणार नाही याची काळजी घेणे आवश्यक आहे.
मराठी साहित्य आणि विचारविश्वात “धार आणि काठ” हा ग्रंथ आजही अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो. कुरुंदकरांच्या धारदार शैलीत मांडलेले हे विचार वाचकांना त्यांच्या स्वतःच्या ‘धारे’ची आणि ‘काठां’ची जाणीव करून देतात, ज्यामुळे हे पुस्तक प्रत्येक विचारप्रवृत्त वाचकाने अवश्य वाचावे असे आहे.
