राजा म्हणून कर्तव्यांप्रती असलेली अपूर्व निष्ठा आणि प्रजेवरील असीम श्रद्धा यामुळेच छत्रपती शिवाजी महाराज हे सर्वकालीन महान शासकांमध्ये अग्रस्थानी विराजमान झाले. हेच रहस्य उलगडण्याचा प्रयत्न नरहर कुरुंदकरांनी त्यांच्या “छत्रपती शिवाजी महाराज जीवन-रहस्य” या १९७७ साली प्रकाशित झालेल्या ग्रंथातून केला आहे. मराठी साहित्यात मैलाचा दगड ठरलेले हे पुस्तक, महाराजांच्या जीवनाचे केवळ कालक्रमानुसार वर्णन नसून, त्यांच्या कार्याचे एक सखोल आणि विश्लेषणात्मक विवेचन आहे, जे आपल्याला महाराजांच्या राजकीय, सामाजिक आणि प्रशासकीय दृष्टिकोनावर गंभीरपणे विचार करण्यास प्रवृत्त करते.
कुरुंदकर यांनी या ग्रंथात पारंपरिक चरित्रलेखनाचा मार्ग सोडून एक वेगळी वाट चोखाळली आहे. त्यांनी महाराजांच्या जीवनातील घटनांमागील राजकीय धोरणे, सामाजिक संदर्भ आणि दूरदृष्टीचे प्रभावी विश्लेषण केले आहे. शिवाजी महाराजांना त्यांनी केवळ तात्पुरते यश मिळवणारे राजे म्हणून नव्हे, तर एक युगप्रवर्तक आणि राष्ट्रीय नेते म्हणून सादर केले आहे, ज्यांनी एका नवीन राजकीय आणि सामाजिक व्यवस्थेची मुहूर्तमेढ रोवली. विशेषतः, महाराजांच्या धर्मनिरपेक्ष धोरणांवर पुस्तकात भर दिला आहे; ते स्वतः धार्मिक असूनही, त्यांनी इतर धर्माच्या लोकांमध्ये कोणताही भेद न करता सर्व समाजाला सोबत घेऊन स्वराज्य उभे केले, हे कुरुंदकर सोदाहरण स्पष्ट करतात.
महाराजांचे प्रशासकीय आणि सामाजिक कार्यही या पुस्तकातून ठळकपणे समोर येते. सामान्य मावळ्यांना स्वराज्याचा आधारस्तंभ मानून, त्यांनी जनतेसाठी कौल देऊन गावे वसवणे, नव्या बाजारपेठा निर्माण करणे आणि मराठी भाषेला प्रोत्साहन देण्यासाठी ‘राज्यव्यवहार कोश’ तयार करणे यांसारख्या कामांचे महत्त्व अधोरेखित केले आहे. तसेच, शत्रूंना गाफील न ठेवता, सतत सतर्क राहून आणि अनपेक्षित हल्ले करून युद्ध जिंकण्याचे महाराजांचे अनोखे सैनिकी तंत्र या ग्रंथातून स्पष्ट होते.
“छत्रपती शिवाजी महाराज जीवन-रहस्य” हे पुस्तक इतिहास संशोधकांसाठी एक मार्गदर्शक मानले जाते. कुरुंदकर यांनी पुराव्यांसह आणि तर्कशुद्ध मांडणी करून शिवचरित्रातील अनेक अज्ञात पैलू स्पष्ट केले आहेत. हे एक लहान पण अतिशय प्रभावी पुस्तक आहे, जे वाचकांना शिवाजी महाराजांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा आणि कार्याचा एक वेगळा, सखोल आणि अंतर्दृष्टी देणारा दृष्टिकोन प्रदान करते.
